GİRİŞ John Locke (1632-1704), modern Batı siyaset felsefesinin en etkili isimlerinden biridir. "Liberalizmin babası" olarak anılmasının nedeni, bireysel haklar, sınırlı devlet, rıza temelli yönetim ve mülkiyet hakkı gibi kavramları sistemli bir biçimde felsefi temellere oturtmasıdır. Bu yazıda, Locke’un hayatı dönemsel olarak ele alınacak ve onun düşüncelerinin nasıl olup da liberalizmin kurucu metinleri haline geldiği ayrıntılı biçimde incelenecektir. Son bölümde kapsamlı bir kaynakça sunulacaktır. Erken Dönem: Püriten Bir Çocukluktan Oxford Yıllarına (1632-1666) John Locke, 29 Ağustos 1632’de İngiltere’nin Somerset bölgesindeki Wrington kasabasında doğdu. Babası John Locke Sr., küçük bir toprak sahibi ve avukattı; aynı zamanda Parlamento yanlısı bir kaptan olarak İngiliz İç Savaşı’nda (1642-1651) savaşmıştı. Annesi Agnes Keene ise tüccar bir ailenin kızıydı ve Locke’un eğitimine büyük önem verdi. Aile, Püriten bir atmosferde yaşıyordu; bu dini ortam, Locke’un ileride otoriteye, geleneğe ve dogmalara karşı geliştireceği eleştirel tavrın erken bir zemini oldu. Locke, 1647’de Londra’daki prestijli Westminster School’a burslu olarak kabul edildi. Burada klasik diller (Latince, Grekçe, İbranice), retorik ve mantık eğitimi aldı. 1652 yılında Oxford’daki Christ Church Koleji’ne girdi. Oxford o yıllarda akademik olarak oldukça muhafazakârdı; skolastik felsefe (Aristotelesçi-Scholastic) hâkimdi. Locke başlangıçta bu müfredattan sıkıldı ve hukuk, tıp ile deneysel bilimlere yöneldi. 1656’da lisans, 1658’de yüksek lisans derecesini aldı. 1660’ta kolejde öğretim üyesi (lecturer) olarak göreve başladı. Bu sıralarda, daha sonra onun en önemli eseri olacak İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme’nin (An Essay Concerning Human Understanding) ilk fikirleri şekillenmeye başladı. Locke, zihnin doğuştan boş bir levha (tabula rasa) olduğunu ve tüm bilginin duyum ile deneyimden kaynaklandığını savunan ampirist (deneyci) yaklaşıma ilgi duyuyordu. 1666’da, dönemin önde gelen kimyacısı Robert Boyle ile tanıştı. Boyle’un deneysel yöntemi, Locke’un felsefesinde bilginin kaynağına dair görüşlerini güçlendirdi. Lord Ashley (Shaftesbury) ile Tanışma ve Siyasete Giriş (1666-1675) 1666 yılında, Locke’un hayatında bir dönüm noktası yaşandı. Oxford’da tanıştığı Lord Anthony Ashley Cooper (daha sonra 1. Earl of Shaftesbury), Locke’u önce kişisel doktoru, ardından danışmanı ve sekreteri olarak yanına aldı. Shaftesbury, Kral II. Charles döneminin en etkili Whig liderlerinden biriydi; mutlak monarşiye karşı çıkıyor, parlamenter hakları ve dini hoşgörüyü savunuyordu. Locke, Shaftesbury’nin Londra’daki evine taşındı ve burada siyasetin tam merkezinde yaşamaya başladı. Shaftesbury’nin yanında geçen yıllar, Locke’un siyasi felsefesinin şekillenmesinde belirleyici oldu. 1667-1672 arasında, Shaftesbury’nin ticaret ve sömürge politikaları üzerine danışmanlığını yaptı. 1668’de Locke, Kraliyet Cemiyeti’ne (Royal Society) üye seçildi. Bu cemiyet, dönemin en ileri bilimsel zihinlerini bir araya getiriyordu ve Locke burada Isaac Newton, Robert Boyle, John Wilkins gibi isimlerle doğrudan temas kurdu. Bilimsel yönteme duyduğu güven, onun siyaset ve toplum anlayışına da yansıdı. 1672’de Shaftesbury, Lord High Chancellor (yüksek şansölye) olarak atandı ve Locke, onun sekreteri oldu. Bu dönemde Locke, anayasa ve sömürge yönetimi üzerine pratik belgeler kaleme aldı. 1673’te Shaftesbury’nin gözden düşmesiyle Locke da siyasi baskılara maruz kaldı. 1675 yılında, sağlık sorunları ve siyasi baskılar nedeniyle Fransa’ya sürgün benzeri bir seyahate çıktı. Montpellier, Paris ve diğer Fransız kentlerinde kaldı; burada Descartes, Gassendi ve diğer rasyonalist filozofların eserlerini inceledi. Fransa’da kaleme aldığı notlar, onun daha sonra yazacağı epistemoloji ve siyaset eserlerine temel oluşturdu. Sürgün Yılları: Hollanda’da Felsefenin Olgunlaşması (1675-1688) Locke 1679’da İngiltere’ye döndü. Ancak Shaftesbury ile Kral II. Charles arasındaki gerilim yeniden tırmanmıştı. Shaftesbury, 1681’de yüksek ihanet suçlamasıyla tutuklandı, ancak jüri tarafından beraat etti. 1682’de Shaftesbury Hollanda’ya kaçtı ve 1683’te orada öldü. Aynı yıl, başarısız Rye House Suikastı girişiminin ardından Locke, kralcı yetkililer tarafından muhalif bir unsur olarak hedef alındı. 1683’ün sonlarında Locke da Hollanda’ya sürgüne gitmek zorunda kaldı. Hollanda yılları (1683-1689), Locke’un en verimli ve eserlerinin temelini attığı dönemdir. O dönemde Hollanda, dini ve siyasi baskılardan kaçan düşünürler için bir sığınak işlevi görmekteydi. Locke, Amsterdam, Rotterdam ve Utrecht gibi şehirlerde yaşadı. Burada Arminian Protestan teolog Limborch ile yakın arkadaşlık kurdu; dini hoşgörü üzerine yoğun tartışmalar yaptı. Sürgünde üç büyük eserin ana hatlarını oluşturdu: İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme (tam metin 1689’da yayımlanacaktır): Bilginin kaynağını, sınırlarını ve doğruluk ölçütlerini inceler. Doğuştan fikirler (innate ideas) öğretisini reddeder. Tüm bilgilerin duyum ve refleksiyondan geldiğini savunur. Bu eser, deneyci felsefenin en kapsamlı ifadesidir. Hükümet Üzerine İki İnceleme (Two Treatises of Government) (1689): Liberalizmin temel metni. Birinci İnceleme, Robert Filmer’ın “Patriarcha” adlı eserine yanıt olarak, kraliyet otoritesinin Adem’den miras alındığı tezini çürütür. İkinci İnceleme ise Locke’un doğal haklar, toplum sözleşmesi ve direniş hakkı teorisini içerir. Burada şu kavramlar ayrıntılandırılır: Doğa Durumu (State of Nature) : İnsanların bir hükümet olmadan da barış, iyilik ve karşılıklı yardım içinde yaşayabildiği, ancak mülkiyet anlaşmazlıklarının çözülebildiği bir durum. Bu durumda herkes, doğa yasasına (akıl yasası) tabidir. Doğal Haklar : Yaşam, özgürlük ve mülkiyet (property) hakları. Locke, “mülkiyet” kavramını geniş anlamda kullanır: kişinin kendi bedeni, emeği ve emeğinin ürünü. Mülkiyet hakkı, devletin temel koruma yükümlülüğü altındadır. Rıza (Consent) : Meşru bir hükümet, ancak yönetilenlerin rızasıyla kurulur. Rıza, açık (explicit) veya zımni (tacit) olabilir. Toplum sözleşmesi, bireylerin doğa durumunun belirsizliklerinden kurtulmak için bir araya gelerek bir yönetim oluşturmasını ifade eder. Kuvvetler Ayrılığı : Locke, yasama (legislative), yürütme (executive) ve federatif (dış ilişkiler) erklerin ayrılması gerektiğini savunur. Ancak yargıyı ayrı bir güç olarak tanımlamamıştır. Bu fikir, daha sonra Montesquieu tarafından geliştirilecektir. Direniş Hakkı (Right of Rebellion) : Eğer bir hükümet, doğal hakları sistematik olarak ihlal ederse veya kendisini yetkilerini aşarsa, halkın bu hükümete karşı direnme ve onu değiştirme hakkı vardır. Hoşgörü Üzerine Mektuplar (Letters Concerning Toleration) (1689-1692): Locke, devletin bireylerin vicdanına ve dini inançlarına müdahale etmemesi gerektiğini, çünkü gerçek inancın zorla kabul ettirilemeyeceğini savunur. Devletin görevi, yurttaşların dünyevi refahını ve düzenini sağlamaktır; ruhun kurtuluşu ise bireyin kendi sorumluluğundadır. Ancak Locke, Katoliklere (çünkü onları yabancı bir egemene, Papalığa bağlı görmektedir) ve ateistlere (çünkü yemin etme ve söz tutma gibi erdemleri temellendiremeyeceklerini düşünmektedir) hoşgörü gösterilmemesi gerektiğini belirtir. Bu sınırlamalar, günümüz liberal teorisyenleri tarafından sıklıkla eleştirilir. Şanlı Devrim ve İngiltere’ye Dönüş (1688-1689) 1688’de İngiltere’de Şanlı Devrim (Glorious Revolution) gerçekleşti. Katolik Kral II. James, tahttan indirildi ve yerine Protestan damadı William of Orange (III. William) ile eşi Mary getirildi. Bu devrim, kanlı bir iç savaş olmaksızın gerçekleşti ve İngiltere’de anayasal monarşinin yerleşmesine yol açtı. 1689’da Haklar Bildirisi (Bill of Rights) kabul edildi; bu belge, kralın yetkilerini sınırlandırıyor, parlamentonun onayı olmadan vergi konulamayacağını, yargı bağımsızlığını ve düzenli parlamentoların toplanmasını güvence altına alıyordu. Locke, bu devrimin teorik arka planını sağlayan en önemli düşünürdü. Şubat 1689’da, Prens William’ın karısı Mary ile birlikte dönüş filosuyla İngiltere’ye geldi. Dönüşünde, eski dostları ve Whig liderleri tarafından büyük bir memnuniyetle karşılandı. Locke’a, Board of Trade (Ticaret Kurulu) gibi danışma organlarında görevler verildi. 1689-1693 arasında, daha önce sürgünde yazdığı eserleri yayımlama fırsatı buldu. Bu eserlerin kısa sürede Avrupa’da geniş yankı bulması, onun tanınırlığını artırdı. Geç Dönem: Eğitim, Din ve Emeklilik Yılları (1690-1704) Locke, 1690’larda da yazmaya devam etti. 1693’te Eğitim Üzerine Bazı Düşünceler (Some Thoughts Concerning Education) yayımlandı. Bu eser, aristokrat bir çocuğun beden ve zihin eğitimine dair pratik öneriler içerir; disiplin yerine merak ve akıl yürütmeyi teşvik eder. 1695’te Hristiyanlığın Akla Uygunluğu (The Reasonableness of Christianity) adlı dini eserini yayımladı. Burada, Hristiyan inancının temel dogmalarını akıl süzgecinden geçirir; İsa Mesih’in mesihliğine iman etmenin kurtuluş için yeterli olduğunu savunur. Bu kitap, Anglikan kilisesinin bazı kesimlerinden ve deistlerden tepki aldı. Sağlığı giderek bozulan Locke, 1700 yılında tüm kamu görevlerinden emekli oldu ve Essex’teki High Laver malikanesine çekildi. Burada dostlarıyla mektuplaşmayı, okumayı ve düşünmeyi sürdürdü. 28 Ekim 1704’te öldü. High Laver kilisesinin avlusuna defnedildi. Mezar taşında Latince şu yazı bulunur: “Hic jacet Johannes Locke” (Burada yatar John Locke). Liberalizmin Kuruluşu: Locke’un Felsefi Mirası Locke, liberalizmi bir siyasi doktrin olarak kurmamıştır; ancak onun fikirleri, liberalizmin temel ilkelerini sistematize etmiştir. Liberalizmin kuruluşu için Locke’un şu katkıları belirleyici olmuştur: Birey merkezlilik : Devlet, bireyin doğal haklarını korumak için vardır; birey devlet için değildir. Sınırlı devlet : Devletin yetkileri, halkın rızası ve doğa yasasıyla sınırlandırılmıştır. Keyfilik yasaktır. Mülkiyet hakkı : Emeğin karşılığı olan özel mülkiyet, özgürlüğün maddi temelidir. Devlet, mülkiyeti gasp edemez. Hoşgörü ve düşünce özgürlüğü : Devlet, vicdan alanına karışmamalıdır. Farklı inançlar, barış içinde bir arada yaşayabilir. Anayasal yönetim ve kuvvetler ayrılığı : Keyfi yönetimi önlemek için yetkiler bölünmelidir. Devrim hakkı : Halk, baskıcı bir yönetimi değiştirme hakkına sahiptir. Locke’un bu ilkeleri, 18. yüzyıl Aydınlanma düşünürlerini (Voltaire, Montesquieu, Rousseau, Diderot) doğrudan etkiledi. Özellikle Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi (1776) ve Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi (1789), Locke’cu doğal haklar söylemini yansıtır. Thomas Jefferson, Bağımsızlık Bildirgesi’nde Locke’un “yaşam, özgürlük ve mülkiyet” üçlüsünü “yaşam, özgürlük ve mutluluk arayışı” olarak yeniden yorumlamıştır. ABD Anayasası’nda kuvvetler ayrılığı ilkesi doğrudan Locke’tan (ve Montesquieu’den) esinlenmiştir. Eleştiriler de yok değildir: Locke’un mülkiyet teorisi, yerlilerin topraklarının gaspını meşrulaştıracak biçimde yorumlanabilir. Mülkiyet hakkını mutlaklaştırması, sosyal adalet eleştirilerine yol açmıştır. Ayrıca hoşgörü sınırlamaları (Katolikler ve ateistler) günümüz liberal çoğulculuğuyla çelişir. Ancak tüm bu eleştirilere rağmen, Locke liberal geleneğin dönüşü olmayan nirengi noktasıdır.